Stopa M., Uzdrowiska Małopolski - Wód w brud. w: "Gazeta Wyborcza" - Turystyka, nr 41(151), 14-15 października 2006, s. 4-5

Wspaniały klimat. Liczne źródła, luksusowe hotele, stylowe pensjonaty, odrestaurowane zabytki. A wokół góry.

Wód w bród

Wyjazdy „do wód" znów w modzie. Prym wiedzie Małopolska, którą natura szczególnie hojnie obdarowała leczniczymi źródłami. Do niedawna zaniedbane a teraz dzięki prywatyzacji intensywnie odnawiane uzdrowiska, z każdym rokiem nabierają blasku. Przedstawiamy pięć, które niedawno odwiedziliśmy.

KRYNICA
W perle uzdrowisk bywali aktorzy (Helena Modrzejewska) i malarze (Jan Matejko, Artur Grottger), poeci i pisarze (Julian Tuwim, Konstanty Ildefons Gałczyński, Henryk Sienkiewicz). Jan Kiepura wybudował tu za 3 mln dolarów słynna Patrię, a pensjonaty i okoliczne cerkwie uwiecznił Nikifor. Uzdrowisko leżące na wysokości  600 m n. p. m, pełne jest zabytkowej architektury i pamiątek po słynnych gościach, to także główny ośrodek narciarski w Beskidzie Sądeckim. Są tu 23 ujęcia wód mineralnych: 5 źródeł naturalnych i 18 odwiertów.
Początki kurortu wiążą się z rozbiorami t nasłaniem władzy austriackiej. Kiedy w 1793 r. rząd habsburski wykupił okoliczne grunty, wkrótce powstał Mały Domek, a w nim pierwsze zakłady kąpielowe zachowane do dziś Stare Łazienki Mineralne (druga połowa XIX w.) są najstarszych zabytkiem zdroju - kminkowe drewniane detale, zegary na dwóch wieżyczkach. Miedziane wanny do kąpieli mineralnych miały podwójne dna i  były ogrzewane od spodu gorąca parą. Wkrótce zbudowano też Stare Łazienki Borowinowe i neorenesansowy Stary Dom Zdrojowy z bogato zdobioną Kala balowa. Krynica stała się modna. Po odzyskaniu niepodległości powstał;' Nowe Łazienki Mineralne, modernistyczny Nowy Dom Zdrojowy, słynne luksusowe sanatorium Lwigród wzniesione ze składek lwowskich urzędników. Zbudowano schronisko na Jaworzynie Krynickiej, zimowy stadion oraz lor saneczkowy, a w
1937r.ruszyiakolcjkalinowo-szynowa na Górę Parkowa, Tuż przed wybuchem wojny przyjeżdżało tu co roku 40 tyś. kuracjuszy.
W latach 70. zbudowano olbrzymi, przeszklony budynek Pijalni Głównej, najważniejsze dziś miejsce na deptaku. Tutaj wśród egzotycznych roślin przechadzają się kuracjusze, popijając ze specjalnych dzbanuszków mineralne wody.
Najsłynniejszy Zuber jest, niestety, niesmaczny, odpycha już sam zapadł (siarkowodór). A jednak do tej unikalnej w skali europejskiej wody, wydobywanej z głębokości ponad 900 metrów ustawia się kolejka. Niesłychanie bogata w sód (6495 mg/l), potas (320 mg/l), magnez (331mg/l) i lit (12 mg/l), jest niezastąpiona przy leczeniu choroby wrzodowej i wątroby, przeciwdziała cukrzycy i miażdżycy. Zazwyczaj pije sieją zmieszana ze słynnym Janem. W przeciwieństwie do Zubera ma on bardzo przyjemny smak. jest idealny w leczeniu nerek, obniża ciśnienie osmotyczne krwi, poziom cholesterolu i cukru, działa żółciopędnie. Smaczna j es t również woda ze Zdroju Głównego – pomaga w leczeniu schorzeń układu pokarmowego, anemii i niedokrwistości. Ceni się też Słotwinkę zawierającą sód (330 mg/1), wapń (250 mg/l) i magnez (258 mg/l). Działa m. in. przeciwalergicznie i odtruwająca, pomaga usuwać z organizmu metale ciężkie. Można stosować ją i zewnętrznie, do przemywania skóry trądzikowej.
Warto zobaczyć:
• Krynica leży na wytyczonym pięć lat temu małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej, Szczególnie cenne są XIX-wieczne wille w stylu szwajcarskim, kościół Przemienienia Pańskiego zbudowany na planie ośmioboku, cerkiew greckokatolicka Opieki Bogurodzicy. W jednej z drewnianych willi – Romanówce - znajduje się Muzeum Nikifora Krynickiego (wtorek-sobota 10-17, niedziela 10-16, bilet 3 zł, ulgowy 2)
• Słynną atrakcją jest najdłuższa w Polsce Kolej Gondolowa (2211 m) na jaworzynę Krynicką, czynna cały rok. Bilet w obie strony 18 zł, ulgowy 14 zł, tel. O 18 471 52 71,
www.jaworzynakrynicka.pl
•Cały rok działa Sankostrada, 950-metrowy tor saneczkowy (bilet 6 zł, tel., 018 4716810)
•W sierpniu odbywa się Europejski Festiwal im. Jana Kiepury
•Tylko samych kawiarni jest w Krynicy 34, poza tym dziesiątki restauracji, karczm, barów, pizzerii, bufetów i cukierni.

MUSZYNA
Miasteczko odległe od Krynicy zaledwie o 10 km leży w dolinie Popradu, w otoczeniu gór. Choć jego historia sięga początków XIII w. (jest o ponad 900 lat starsze od Krynicy), to jako uzdrowisko ma dość krótki staż. Odwierty dwóch pierwszych ujęć wysoko-mineralizowanych wód zrobiono dopiero wiatach 30- XX w. Były to szczawy Antoni i Wanda z dużą zawartością magnezu, o lekko szczypiący m smaku. Zaraz potem zbudowano zakłady kąpielowe w centrum miasta oraz nad Popradem, powstała pijalnia, muszla koncertowa i deptak. Na kuracjuszy czekała orkiestra zdrojowa, kino, dwie kręgielnie. kawiarnie, spływ Popradem.
Wojna i okupacja przyniosły dewastację urządzeń uzdrowiskowych- a miastu późniejszą wieloletnią stagnację. Dopiero pod koniec lat 50. Muszyna odzyskała status uzdrowiska. Przepiękny krajobraz obfitego w lasy Beskidu Sądeckiego, wyjątkowy mikroklimat („tu nawet powietrze Świeci" mówił tworzący w Muszynie malarz Andrzej Lenartowicz) i lecznicze szczawy znowu przyciągały gości-Nowe sanatoryjne budynki ulokowały się w szerokiej, otoczonej lesistymi wzgórzami dolinie Szczawnika. Dziś działają w Muszynie trzy nowo otwarte pijalnie: Antoni, Cechini oraz Milusia, W Cechini są ujęcia z dwóch odwiertów wykonanych po 2000 r. o szczególnie dużej zawartości wapnia: Stanisław (aż 657mg/l) i Józef (331 mg/l). Woda z pijalni Milusia jest szczególnie ceniona nic tylko z powodu dużej zawartości magnezu (368 mg/l), wapnia (320 mg/l) i sodu (397 mg/l) – zawiera znacznie rzadszy lit o działaniu antydepresyjnym.
W Muszynie leczy się przede wszystkim choroby układ u oddechowego i przewodu pokarmowego, alergie, nieżyty oskrzeli, choroby wrzodowe żołądka i dwunastnicy.
Warto zobaczyć:
• Muszyna leży na małopolskim Szlaku architektury Drewnianej. Jest tu m.in. budynek dawnego zajazdu z przełomu XVIII i XIX w obecnie Muzeum Regionalne PTTK), ciekawa zabudowa mieszczańska i XIX w. przy ul. Kościelnej, a w pobliskim Szczawnic greckokatolicka cerkiew z pierwszej potowy XIX w. z bogatym XVIII – wieczny Ikonostasem
• Piękna Madonna, bardzo cenna gotycka figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem, wyrzeźbiona w drewnie prze; Jakuba z Sącza, znajduje się w ołtarzu głównym barokowego kościoła św. Józefa.
• Las lipowy Obrożyska na stokach góry Mikowej (638 m n.p.m.) -jedyny w polskich Karpatach [as lipowy. Powstały już w 1919 r. rezerwat chroni 200-letnie drzewa. Jest ostoją żbika, czarnego bociana, salamandry plamistej, Ścieżka przyrodnicza zaczyna się ok. 2 km od stacji kolejowej. Wycieczka do tego świetlistego lasu jest niezwykłym przeżyciem, zwłaszcza w porze kwitnienia lip.
• Mofeta - szczelina w skorupie ziemskiej, z której wydziela się dwutlenek węgla, Unikatowe zjawisko można obserwować ze zrobionego w zeszłym roku mostku nad korytem bagnistego potoku Ztockiego. Efektowne, bulgoczące bąble, syczące, wydobywają się nieustannie z rdzawożółtego błota.

WYSOWA
Kameralna, wyjątkowo spokojna miejscowość w Beskidzie Niskim położona w dolinie rzeki Ropy, 4 km od granicy ze Słowacja. Osłonięta od wiatrów stromymi zboczami Gór Hańczowskich ma bardzo łagodny mikroklimat i sterylnie czyste powietrze. Pobyt w Wysowej leczy nerwy, alergie oraz choroby układu krążenia, pokarmowego i oddechowego.
Pierwszy historyczny przekaz o wysowskich źródłach pochodzi z XVII w., a za początek uzdrowiska uznaje się rok 1812, kiedy to zbudowano pierwszy budynek zdrojowy z sześcioma łazienkami. Po doprowadzeniu bitej drogi w 1876 r., uzdrowisko rozwijało się aż do I wojny światowej, przyjmując do 2 tyś, kuracjuszy rocznie. Po zniszczeniach obu wojen światowych na długo zamarto. Deportacje ludności wiatach 40. oraz akcja „Wsią” doprowadziły do wyludniania okolicy – w Wysowej pozostało zaledwie kilkanaście rodzin. Dopiero w latach 40 zaczęto budowę nowych, czynnych obecnie sanatoriów. Z historycznej zabudowy zachował się drewniany Stary Dom Zdrojowy, rekonstruowana jest stylowa, kryta gontem pijalnia.
Przechadzając się po starannie utrzymanym historycznym parku Zdrojowym, można spróbować z ogólnodostępnych źródeł aż pięciu wód: Franciszka, Henryka, Aleksandry, Józefa I i Józefa II. Najsłynniejszy chyba - Franciszek - przypomina krynickiego Zubera. Choć niesmaczny, o siarkowodorowym zapachu, ma jednak wspaniale właściwości – przyspiesza trawienie i metabolizm wewnątrzkomórkowy zobojętnia sok żołądkowy, działa przeciwzapalnie, przeciw miażdżycowo, przeciwcukrzycowo, żółciopędnie i - z powodu zawartości litu (6 mg/l) - przeciwdepresyjnie. Łagodzi objawy kaca; „Jeśli wczoraj zajrzałeś do kieliszka, dzisiaj zwróć się do Franciszka" - mówią w Wysowej. Znacznie smaczniejsze Józef II i  Józef I pomagają w leczeniu dróg moczowych i kamicy nerkowej, natomiast Henryk wspomaga leczenie cukrzycy, wrzodów żołądka, schorzeń dwunastnicy, trzustki, dróg żółciowych i jelit.
Na skraju parku Zdrojowego znajdują się odkryty basen, plac zabaw dla dzieci i muszla koncertowa, nieopodal są kurty tenisowe i kręgielnia.
Warto zobaczyć:
• Wysowa leży na Małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej. Jest tu XVIII-wieczna greckokatolicka cerkiew Michała Archanioła z bogatym ikonostasem. Warto obejrzeć drewniany kościół parafialny NMP z lat 30 tych XX w. z VIII-wiecznym ołtarzem głównym. Zabytkowe drewniane cerkwie i zagrody łemkowskie są prawie w każdej okolicznej miejscowości.
• Wysowa leży tez przy wschodniej części Transbeskidzkiego Szlaku Konnego PTTK, liczącego 600 km. W pobliskim Gładyszowie znajduje się Stadnina Koni Huculskich (nauka na placu 24 zł/godz., jazda w terenie - 26, karnet na 10 godzin - 230, tel. 013 351 00 18)
• Liczne szlaki turystyczne prowadzą na najwyższe szczyty Beskidu Niskiego, m.in. na Lackową (997 m)

SZCZAWNICA
Leży na pograniczu Pienin i Beskidu Sądeckiego na wysokości prawie 500 m n.p.m. Nazwa pochodzi od szczawów bogatych w sole mineralne i cenne mikroelementy (12 źródeł). Pierwsi kuracjusze zjeżdżali tu już pod koniec XVIII w. a w. XIX przyniósł miejscowości prawdziwy rozkwit. W 1828 r. właścicielami uzdrowiska została węgierska rodzina Szalayów i zamieniła go w szykowny kurort. Zwłaszcza Józef Szalay, działający przez blisko 40 lat, poczynił olbrzymie inwestycje - zbudował pierwsze łazienki, wystawi] nowo budynki zdrojowe, zlecił kolejne odwierty źródeł, powiększył park Zdrojowy, sadząc w nim rzadkie odmiany drzew, głównie iglastych. Czyste powietrze przepełnionej jodłowa i świerkową wonią ułatwiało oddychanie. Szczawnica podobnie jak Krynica stalą się modnym uzdrowiskiem, do którego przybywało wyśmienite towarzystwo. Upodobali sobie to miejsce zwłaszcza pisarze: Norwid, Kraszewski, Konopnicka, Sienkiewicz. Prus. Przetrwały urocze budynki w szwajcarskim stylu –mają spadziste dachy rzeźbione drewniane ganki, werandy, balkoniki, wieżyczki, podcienia.
W nowo wybudowanej pijalni wód w kształcie przeszklonej rotundy można spróbować Magdaleny, Jana, Stefana, Józefa i Józefiny. Źródło pierwszej z nich, szczególnie cennej, daje dziennie zaledwie ok. 5 litrów (wydawana jest często tylko na receptę). Wskazana jest przy chorobach przewodu pokarmowego, otyłości i nerwicach, Mocno słoną w smaku wodę pije się zazwyczaj rozcieńczoną smacznym, naturalnie gazowanym Janem. Litr Magdaleny zawiera aż 27 g składników stałych, m.in. sód i jod. Jan z kolei, bogaty w żelazo, krzem i wapń, działa moczopędnie i przyspiesza wewnątrzkomórkową przemianę materii, wzmacnia naczynia krwionośne, obniża poziom cholesterolu. Słonawy, naturalnie gazowany i lekko ciepły Stefan zawiera sod i jod pomocny w leczeniu nieżytów nosa. gardła, krtani, oskrzeli i astmy.

Warto zobaczyć:
• Szczawnica leży tuż przy granicy Pienińskiego Parku Narodowego. Cały rok czynny jest wyciąg krzesełkowy na Palenicę (722 m, 10 zł w obie strony, 6 w jedna). Wspaniały widok na Pieniny i Tatry, Prowadzą stąd szlaki m. in. na Wysoka, Sokolicę i Trzy Korony, W lecie przy górnej stacji kolei działa grawitacyjna zjeżdżalnia wózkowa - na specjalnych wózeczkach zjeżdża się pełna zakrętów rynną, na górę wyjeżdża się wózeczkiem podpiętym do wyciągu (4 zł). Przy stacji kolejki rozpoczyna się tez zbudowana 4 lata temu ze środków unijnych 6-kilometrowa ścieżka pieszo-rowerowa ze Szczawnicy do słowackiej Leśnicy
• 15-kilometrowy 2-godzinny spływ tratwą przełomem Dunajca rozpoczyna się w Sromowcach Wyżnych, a kończy w Szczawnicy, jedna tratwa zabiera 10 osób dorosłych i 2 flisaków (35 zł + 4 za wstęp do Parku Narodowego, ulgowy - 17,5 zł + 2 zł., Polskie Stowarzyszenie Flisaków Pienińskich, tel., 018 262 97 3l)
• Otwarta w tym roku kładka dla pieszych nad Dunajcem łączy pobliskie Sromowce Niżne z Czerwonym Klasztorem na Słowacji. Efektownie za projektowana w formie wiszącego mostu
pełni rolę turystycznego przejścia granicznego.
• Szczawnica podobnie jak Wysowa leży przy Transbeskidzkim Szlaku Konnym PTTK, w jego części zachodniej. W Szczawnicy Jaworkach mieści się Stadnina Koni „Rajd" (nauka dla początkujących - 35 zł za pól godziny, tyle samo za godzinę jazdy w terenie, jednodniowa wycieczka - 120zł, tel. 018 262 16 00, www.stadninarajd.pl)

PIWNICZNA ZDRÓJ
Niewielkie uzdrowisko w dolinie Popradu z zachowanym układem urbanistycznym z XIV w. Tutejsze wody mineralne były znane od końca XVIII w., ale z powodu silnej konkurencji Krynicy i Szczawnicy pierwszy odwiert zrobiono dopiero w latach 30. XX w. Powstały wtedy zakład zamkowy i pijalnia wód.
Piwniczanki napijemy się w dwóch pijalniach przy ul. Zdrojowej. Jest przyjemna w smaku, bogata w magnez i wapń. zawiera dwa razy więcej wapnia niż magnezu - proporcje prawie idealne gwarantujące doskonale wchłanianie obu minerałów. Liczne naturalne źródła mineralne w okolicznych miejscowościach: Głębokim,  Kokoszce, Łomnicy i Wierchomli. Część źródeł jest zadaszona, przy niektórych są ujścia w postaci kranów lub ocembrowanych studni. Większość, m. in. Julian i Wierchomlanka z wypływów w Wierchomli oraz Stefan i Łomniczanka z Łomnicy Zdroju, to wody wysoko-mineralizowane, naturalnie gazowane, bogate przede wszystkim w magnez i wapń. W Piwnicznej leczy się choroby układu oddechowego i układu trawienia.
Warto zobaczyć:
• Muzeum Regionalne (Rynek 11) posiada m. in., kolekcje historycznego sprzętu narciarskiego, ciekawe etnograficzne zbiory związane z kulturą nadpopradzkich Czarnych Górali (poniedziałki, środy, piątki 10-12)
• Flisacki Spływ Popradem (od l kwietnia do 30 października) rozpoczyna się w Piwnicznej przy ul. Gasiorawskiego, kończy po 10 km w Piwnicznej Rytro, trwa ok. 2 godzin, Poprad jest rzeką rwącą, ale płytszą od Dunajca, więc tratwy nie są drewniane, lecz z mają większą wyporność tworzywa sztucznego. Zabierają 12 osób i dwóch flisaków (bilet 27 zł, ulgowy 19, tel. 018 446 84 491)
• Na zachód od miasteczka, w dolinie potoku Czercz znajduje się Sucha Dolina, jeden z największych na Sądecczyźnie ośrodków narciarskich. Działa tu 10 wyciągów.

Jak pić?
Wody mineralne należy pić powoli małymi tykami, ze specjalnego naczynia z długim wygiętym dziobkiem lub przez słomkę, co chroni szkliwo zębów przed szkodliwym działaniem związków mineralnych. Powoli, ponieważ picie dużych ilości naraz obciąża układ krążenia.